- Nhà nghèo, con bệnh, bản thân là thương binh 3/4, 30 năm nay, ông Mai Xuân Lụa (La Chữ, xã Hương Chữ, Hương Trà, TT-Huế) vẫn âm thầm đi tìm hài cốt của những người đồng đội cùng chiến đấu năm xưa, dù có lúc bị quy là kẻ phá đường, thậm chí bị "đe" bỏ tù...

Những người đồng đội 2 lần chết vì bom đạn

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng, đầu xuân năm 1968, chàng trai tên Lụa được bầu làm tiểu đội trưởng dân quân du kích của xã. Công việc của tiểu đội là đưa đón, dẫn đường cho cán bộ nằm vùng và đưa trinh sát tiếp cận căn cứ của địch.

Bao gạo, cái cuốc là hành trang của ông Lụa. Ảnh: Ngọc Lan.

Đầu tháng 5 năm 1968, quân ta mở chiến dịch tấn công cứ điểm An Hoà (Huế) với quyết tâm đánh bật các căn cứ của địch ở ngoại ô thành Huế. Ngày 19/5, đơn vị K9 và tiểu đội của ông được phân công đánh vào trụ sở của địch ở xã Hương Chữ.

Trong trận đánh đó, nhiều chiến sĩ của ta hy sinh đã được lực lượng dân quân đưa về dưới giao thông hào tránh sự phát hiện của địch. Nhưng giao thông hào sau đó đã bị địch đánh sập, các anh vĩnh viễn nằm lại đó.

Trở về từ chiến trường, việc đầu tiên ông Lụa làm là đi tìm hài cốt những đồng đội đã hy sinh trong trận đấu ấy. "Nhưng để xác định vị trí các anh bị vùi lấp dưới giao thông hào không phải dễ vì cảnh vật thay đổi, cây cối mọc um tùm, khó xác định” - ông Lụa bồi hồi kể.

Suốt nhiều tháng hình dung và vẽ lại sơ đồ trận đánh, cuối cùng ông cũng xác định được vị trí giao thông hào. Đó là một dãy tre xanh mọc chằng chịt dài hơn 70 mét. Muốn lấy được hài cốt các anh phải chặt tre và phá toàn bộ gốc cây đó. Ngặt một nỗi bụi tre này là nguồn thu chủ yếu của gia đình bà Nguyễn Thị Tứ.

Và lên đường! Ảnh: Ngọc Lan.

Ông Lụa đã đến gia đình bà Tứ vận động, thuyết phục và cuối cùng bà Tứ cũng chấp nhận cho ông phá tre để tìm hài cốt.

Để phá hết dãy tre này, ông đem chuyện bàn với chủ tịch xã lúc bấy giờ, đề nghị xin người hỗ trợ, nhưng chỉ nhận sự nghi ngờ: ”Làm chi có liệt sĩ dưới đó”. Chẳng mảy may nao núng, ông Lụa thẳng thừng luôn: “Không cho tui cũng làm, tui chịu trách nhiệm”.

Khi gốc tre đầu tiên được lật lên, đào sâu xuống 40cm, ông lần lượt phát hiện đôi dép cao su, rồi các hiện vật được tìm thấy như súng AK, đồng hồ, ba lô và nhiều hiện vật khác.

Tiếp tục đào, ông tìm được 16 bộ hài cốt, mỗi bộ nằm cách nhau 5m, đúng như vị trí hầm ếch dưới giao thông hào ngày trước. Đích thân ông Nguyễn Huy Ngọc, nguyên phó bí thư tỉnh Thừa Thiên -Huế đã về chứng kiến và công nhận đó là hài cốt liệt sĩ.

Những giấc mơ lạ lùng

“Sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất, hình ảnh đồng đội hy sinh trong trận đánh năm xưa cứ ám ảnh trong tui. Có nhiều hôm, tui ngủ mơ thấy các anh đứng bên giường chỉ rõ vị trí các anh đang nằm. Các anh còn bảo rằng, họ muốn được về thăm mẹ, nhớ mẹ lắm”.

Mỗi lần nằm mơ như vậy, bất chấp trời mưa gió bão bùng, ông Lụa lại cơm đùm gạo bới lên đường tìm kiếm hài cốt các anh.

Định hướng! Ảnh: Ngọc Lan.

Không chỉ đi tìm xác của đồng đội, có một lần, nghe người dân sống dọc trên tuyến đường quốc lộ 1A qua địa phận huyện Hương Trà kể lại: Ở khu vực cây số 9, trước đây có một anh bộ đội bị thực dân Pháp bắn chết năm 1947 và chôn bên mép đường. Sau khi đất nước thống nhất tuyến đường này đã mở rộng mỗi bên 8m.

Tìm kiếm. Ảnh: Ngọc Lan

Năm 1988, ông quyết định tự đào khoét đoạn đường với hy vọng tìm thấy được hài cốt của anh bộ đội đó, thế nhưng đã bị chính quyền và lực lượng thanh tra giao thông yêu cầu dừng lại, thầm chí "đe" sẽ cho ông vào tù vì tội phá đường.

“Bất chấp tất cả. Tui đem tính mạng mình ra đảm bảo để người ta chấp nhận. Nhưng họ cương quyết không cho vì không tin, nhưng tui vẫn làm liều” - ông Lụa nhớ lại.

“Tui vừa đào sâu 1m thì thấy xuất hiện lớp cát pha thì thấy xương đùi xuất hiện. Sau đó đào được 2 cánh tay, tiếp tục đào sâu vào phía bên đường thì hàm răng còn nguyên 36 cái cũng lộ dần. Sau đó, tui bỏ vào cái tiểu chở vào nghĩa trang xã Hương Chữ thì lúc đó trời trên núi đổ mưa, gió lớn như bão giữa ngày hè” - ông Lụa hồi tưởng.

Sau đó, xác minh mới biết chính xác đó là hài cốt của một chiến sĩ ở thôn Bàu Đôn, xã Hương Toàn, huyện Hương Trà (TT-Huế).

Từ đó, những đêm khuya vắng lặng, ông ngồi nhớ lại các trận đánh và dò tìm từng địa chỉ.

“Cuối năm 1968, đơn vị đặc công K2 thuộc bộ tư lệnh quân khu gồm 20 đồng chí được tiểu đội của ông dẫn đường trinh sát đồn địch. Khi đến giữa cánh đồng lúa, địch phát hiện bao vây, 20 chiến sĩ đặc công hy sinh, riêng tui bị thương ở khuỷu tay” - ông Lụa đau xót kể lại.

Ngày ngày người dân trong vùng vẫn thấy ông Lụa đi hết ruộng lúa này đến ruộng lúa khác để ghi chép, vẽ rồi gạch xoá. Phải mất 2 năm trời ông mới xác định được vị trí của 20 chiến sĩ đặc công. Đó là ruộng lúa nằm cạnh mương nước đầu làng.

Năm 1987 ông chính thức gửi đơn đến Phòng lao động thương binh xã hội huyện Hương Trà và nhiều ban ngành khác trong tỉnh xin được khai quật khu đất. Đơn của ông được đồng ý .Thật bất ngờ, khi lực lượng tham gia tìm kiếm vừa đào xuống 50cm thì phát hiện một chiếc thắt lưng màu da bò, rồi cúc áo, dép cao su và bi đông nước.

Tiếp tục tìm kiếm, lực lượng tham gia tìm được 16 bộ hài cốt, nhiều xác nằm chồng lên nhau. “20 chiến sĩ hi sinh ở khu vực đó thì đến nay 16 bộ hài cốt được tìm thấy, các anh còn lại vẫn nằm ở nơi đâu đó chưa tìm được khiến tui rất ray rứt”.

Hơn 30 năm tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, ông Lụa đã trực tiếp tìm và đào được hàng trăm hài cốt. Ngoài ra, ông còn tham gia với lực lượng dân quân xã cất bốc hàng trăm ngôi mộ đưa về an nghỉ tại nghĩa trang của huyện và xã. Có một trường hợp tại Nam Định, đích thân ông đã mang hài cốt liệt sĩ ra trao cho thân nhân trước sự cảm động của bà con địa phương.

Ông Lụa hiện là thương binh 3/4, ông có 3 người con thì đứa con đầu bị nhiễm chất độc da cam/dioxin. Công việc lặng thầm ông Lụa đã đem hàng trăm hài cốt của đồng đội với quê mẹ thân yêu, dù cho hoàn cảnh kinh tế gia đình ông khó khăn và ông cũng chưa bao giờ nhận của ai một đồng từ những việc làm của mình.