Radovan Karadzic qua ba thời kỳ (từ trái): lãnh đạo Serbia ở Bosnia năm 1995, trong thời gian lẩn trốn, tại buổi trình diện đầu tiên trước tòa ngày 31-7-Ảnh: Reuters

Tòa án quốc tế xét xử tội phạm chiến tranh Nam Tư cũ được lập ra sau chiến tranh Nam Tư. Những nhà lãnh đạo của Nam Tư cũ lần lượt bị bắt và bị dẫn độ sang Hà Lan để xét xử trước tòa án này, bất chấp dư luận trong nước phản đối.

Những cuộc dẫn độ kèm theo những điều kiện giữa Nam Tư cũ và phương Tây. Và "nạn nhân" mới nhất trong cuộc "trả giá” này là Radovan Karadzic. Ông bị dẫn độ ngay sang La Haye để xét xử tại một tòa án được lập ra để dành riêng xét xử những cựu lãnh đạo Nam Tư như ông.

Radovan Karadzic là người đồng sáng lập đảng Dân chủ Serbia tại Bosnia - Herzegovina và là tổng thống đầu tiên của nước Cộng hòa Serbia ở Bosnia giai đoạn 1992-1996. Karadzic đã lẩn trốn từ năm 1996 sau khi bị Tòa án quốc tế xét xử tội phạm chiến tranh Nam Tư cũ truy tố tội ác chiến tranh.

Karadzic bị bắt ngày 21-7 năm nay tại Belgrade rồi bị dẫn độ đến Hà Lan vào ngày 30-7. Việc bắt ông Karadzic và các nghi phạm tội ác chiến tranh khác là một trong những điều kiện chính để Serbia gia nhập Liên minh châu Âu.

"Biến mất hoặc chết"

Tòa án La Haye, 16g ngày 31-7. Một người đàn ông cao ráo với mái tóc bạc trắng chải ngược bước vào phòng xử án. Ông cởi nút áo, thong thả ngồi xuống ghế chờ sự xuất hiện của thẩm phán người Hà Lan Alphonse Orie. Đó là buổi trình diện trước tòa lần đầu tiên sau 11 năm bị truy đuổi gắt gao của cựu tổng thống Serbia ở Bosnia Radovan Karadzic. Phải vài tháng nữa phiên xét xử chính thức mới diễn ra, nhưng buổi trình diện hôm 31-7 được cả thế giới dõi theo.

Năm nay 63 tuổi, Karadzic trông già và gầy hơn rất nhiều so với thời ông còn làm thủ lĩnh Serbia. An tọa trên chiếc ghế mà cựu tổng thống Nam Tư Slobodan Milosevic từng ngồi trong thời gian bị xét xử, Karadzic tỏ ra điềm tĩnh, đưa ra những câu trả lời dứt khoát, thỉnh thoảng còn pha trò.

Thực khách nhà hàng Luda kuca tại Belgrade theo dõi buổi trình diện đầu tiên của Radovan Karadzic. Nhà hàng này từng là nơi Karadzic lui tới trong thời gian lẩn trốn-Ảnh: Reuters

Có nhiều lý do khiến người ta đặc biệt quan tâm đến vụ xử Karadzic. Cái tên của ông khiến người Hồi giáo và Croatia Bosnia khiếp sợ lẫn căm hận mỗi khi nhắc đến, trong khi nhiều người Serbia lại tung hô như anh hùng. Karadzic bị cáo buộc đã lãnh đạo chiến dịch "thanh tẩy sắc tộc" trong cuộc chiến Bosnia - Herzegovina giai đoạn 1992-1995, thủ tiêu hàng nghìn người, chủ yếu là người Hồi giáo và người Croatia Bosnia.

Theo cáo trạng, dưới sự chỉ huy của Karadzic, hàng chục nghìn người không phải người Serbia đã bị bắt vào các trại tập trung, bị tra tấn, ngược đãi, xâm hại tình dục và giết chết. Ngoài ra, ông còn bị cáo buộc gây ra tội ác ở Sarajevo làm hàng nghìn dân thường chết và bị thương, trong đó có người già và trẻ em.    

Trong thời gian nghe thẩm phán Orie đọc tóm tắt cáo trạng, Karadzic đứng yên không nói lời nào. Trước đó, nỗ lực phát biểu ý kiến của ông đã bị thẩm phán chặn đứng khi ông tìm cách đọc một bài diễn văn dài bốn trang tố cáo hành động bắt ông là sai luật. Karadzic nói đã đạt một thỏa thuận vào năm 1996 với nhà ngoại giao lúc bấy giờ của Mỹ là Richard Holbrooke để ông không bị ra tòa với điều kiện sống mai danh ẩn tích. "Lúc đó tôi đã định ra tòa, nhưng tính mạng tôi đã bị đe dọa". Biến mất hoặc chết là tối hậu thư mà phía Mỹ đưa ra lúc bấy giờ - Karadzic tiết lộ trước tòa.

"Cơ hội thứ hai" của tòa

Karadzic đã bị bắt thế nào? Theo Daily Telegraph, các mật vụ Serbia đã bắt Radovan Karadzic bằng một chiến dịch giả dạng làm bệnh nhân của ông này. Các mật vụ đã lần ra được dấu vết Radovan Karadzic nhờ một cuộc điện thoại vào tháng năm năm nay. Người bên kia đầu dây khuyên các điệp vụ chú ý tới "bác sĩ y học dân tộc" tên Dragan Dabic, hành nghề ở Belgrade, bởi giọng của ông ta rất giống giọng Karadzic. 50 điệp viên liền được tung ra theo dõi Karadzic ngày đêm. Cuối cùng, để khẳng định bác sĩ trên đúng là người cần tìm kiếm, hai điệp vụ - bệnh nhân xin ghi hẹn. Trong lúc khám bệnh, họ bí mật thu thập một số mẩu tóc của "bác sĩ”. Kết quả xét nghiệm khẳng định Dabic và Karadzic chính là một. NG.THANH (Theo Daily Telegraph, KP)

Thẩm phán Orie tuyên bố Karadzic bị cáo buộc 11 tội danh, trong đó có một tội diệt chủng, một tội đồng lõa diệt chủng, năm tội ác chống loài người và bốn tội ác chiến tranh. Theo thủ tục, Karadzic được yêu cầu trả lời tại tòa hoặc chờ 30 ngày sau để nói mình "có tội" hay "vô tội" với lần lượt từng tội danh.

Cựu lãnh đạo Serbia đã từ chối đưa ra ngay câu trả lời của mình. Thẩm phán Orie quyết định dời buổi làm việc đến ngày 29-8. Kết thúc một giờ trình diện, Karadzic nhấp một ngụm nước, thu dọn tài liệu, cài lại nút áo và trở về trại giam.

Đối với những người Serbia cánh hữu ủng hộ Karadzic, phiên tòa sẽ là dịp để bảo vệ danh dự cho cựu lãnh đạo của họ. Nó cũng là dịp để kể lại câu chuyện về Bosnia theo một hướng khác với những gì mà báo chí nước ngoài từng phản ánh.

Ngược lại, nhiều người Hồi giáo và Croatia Bosnia đã chờ đợi giây phút nhìn thấy Karadzic bị đưa ra xử tội trước pháp luật từ hơn một thập niên qua. Còn đối với tòa, đây được xem là cơ hội thứ hai để phục hồi danh dự sau thất bại trong việc kết án cựu tổng thống Nam Tư Slobodan Milosevic. Vụ xét xử bị trì hoãn nhiều lần trong suốt bốn năm, kết cục ông Milosevic đã qua đời trong trại giam ở La Haye năm 2006 khi chưa bị kết án.

Ngay từ trước khi vụ xử Karadzic bắt đầu, tân công tố viên của tòa Serge Brammertz đã nhắc đến yếu tố thời gian. "Đây sẽ là một vụ vô cùng phức tạp. Đừng hi vọng nó sẽ diễn ra chóng vánh. Song chúng tôi nhận thức rất rõ tầm quan trọng của việc xét xử hiệu quả lần này" - Brammertz nói với báo chí hôm 30-7. Nếu các công tố viên quyết liệt áp dụng những bài học rút ra từ vụ Milosevic thì nhiều khả năng Karadzic sẽ không được phép tự bào chữa cho mình như người đồng minh cũ, dù ông đã nêu rõ nguyện vọng này tại buổi trình diện hôm 31-7. Chưa gì mà công tố viên Brammertz đã tuyên bố sẽ nộp đơn phản đối những buổi xét xử "thuyết trình hai lần", điều từng xảy ra trong tiến trình xét xử Milosevic.

Trong quá trình tự bào chữa, Milosevic thường đọc những bản biện hộ dài, sau đó thẩm phán phải nhờ một luật sư do tòa chỉ định xác minh lại toàn bộ nội dung bản biện hộ. Việc xét xử kéo dài đến bốn năm một phần cũng vì những buổi "thuyết trình hai lần" đó.

Sự kiện Karadzic bị bắt và bàn giao cho Tòa án La Haye đã thật sự hâm nóng tòa án này. Những câu hỏi về tính chuẩn mực và sự tồn tại của tòa án này được dịp thổi bùng.