Phòng giam trong trại tạm giam của tòa án La Haye  - Ảnh: un.org

Tại La Haye (Hà Lan), cựu lãnh đạo Serbia ở Bosnia Radovan Karadzic bị giam giữ trong trại tạm giam của Liên Hiệp Quốc.

Trong ngày đầu tiên Karadzic xuất hiện ở Tòa án quốc tế xét xử tội phạm chiến tranh Nam Tư cũ (ICTY), thẩm phán Alphons Orie đã hỏi ông điều kiện ăn ở trong tù thế nào, Karadzic cười và trả lời: "Tôi đã từng ở những nơi tồi tệ hơn thế nhiều".

>> Kỳ 1: Karadzic trình diện
>> Kỳ 2: ICTY có còn là công đường?

Cơ sở vật chất "năm sao"

Câu trả lời của Karadzic về trại tạm giam nghe có vẻ như một lời phàn nàn. Nhưng trên thực tế, trại tạm giam này được đánh giá rất tiện nghi và hiện đại. Mỗi phòng giam ở đây rộng khoảng 15m2, với buồng vệ sinh có đủ thiết bị toilet, vòi sen, bồn rửa. Ngoài ra phòng còn có tủ quần áo và bàn làm việc cho phạm nhân. Cựu tổng thống Nam Tư cũ Slobodan Milosevic khi bị giam giữ tại đây còn được trang bị một phòng riêng với điện thoại, máy vi tính và các thiết bị khác phục vụ các cuộc phỏng vấn.

Những người bị giam giữ được xem truyền hình hằng ngày qua các kênh Hà Lan, Đức, Bỉ, Pháp, đặc biệt là được hưởng dịch vụ truyền hình vệ tinh với kênh nói tiếng nước họ. Toàn bộ ba tầng của tòa nhà đều có phòng sinh hoạt chung và phòng tập thể dục với đầy đủ máy móc hiện đại. Ngoài ra, trại giam còn có một thư viện nhỏ với đầy đủ các loại sách tiểu thuyết, tạp chí... Tuy nhiên, các bị cáo không được truy cập Internet.

Hằng ngày, người nhà, luật sư và bạn bè của các tù nhân được phép vào thăm từ 9-17g. Chỉ có các nhà báo là bị cấm cửa. Tù nhân có thể tham gia các khóa học nghệ thuật, ngôn ngữ hoặc khoa học. Họ dành phần lớn thời gian hoạt động ngoài trời hoặc tập thể dục, đọc sách báo hoặc chơi ném phi tiêu và bóng bàn. Trong tổ hợp nhà tù có một bệnh viện riêng và các bị cáo đều có quyền được gặp bác sĩ, y tá để khám bệnh và tiếp xúc với các nhà điều trị tâm lý. ICTY từng tuyên bố điều kiện y tế ở trại giam là "tuyệt vời" và cho rằng kể từ khi được chuyển đến đây, phần lớn phạm nhân đều có sức khỏe tốt hơn so với trước. Kể từ năm 1995 đến nay, đã có một tù nhân tự sát và sáu người khác đã chết, trong đó có ông Milosevic qua đời vì bị suy tim vào năm 2006. Nhận xét về trại giam này, luật sư người Serbia Igor Pantelic, người có vài thân chủ đang bị giam ở đây, cho biết: "Hãy tưởng tượng một trại cơ khí dân sự nằm giữa sa mạc. Mọi thứ đều được đúc sẵn, có thể được mở rộng hoặc sửa sang. Bạn không thể mở cánh cửa sổ nào, mọi người đều phàn nàn về sự ngột ngạt. Tuy nhiên, so với các nhà tù Serbia thì rõ ràng trại giam này rất tốt".

Vào tháng 3-2006, cựu lãnh đạo quân đội Serbia Nebojsa Pavkovic đã được làm cha trong khi bị giam giữ tại đây. Trước đó, tướng Pavkovic và vợ được phép sử dụng "phòng tiện nghi" trong nhà giam. Người vợ 26 tuổi của ông khi đó đã sinh một bé gái, đúng vào ngày con gái vợ trước của ông cũng sinh hạ một bé gái.

Không phân bạn - thù

Ông Radovan Karadzic tại tòa án La Haye - Ảnh: Reuters

Tại trại tạm giam ở La Haye, ông Karadzic có dịp gặp lại không ít đồng đội cũ cũng như những kẻ thù từ cuộc chiến Bosnia 1992-1995. Phần lớn người bị giam giữ là các quan chức cũ người Serbia, nhưng cũng có một số người Croatia và Hồi giáo Bosnia. Một trong những "hàng xóm" của Karadzic là Momcilo Krajisnik, cựu chủ tịch Quốc hội Serbia ở Bosnia khi ông Karadzic còn là tổng thống. Hiện ông Krajisnik đang chống lại bản án 27 năm tù về tội giết người hàng loạt và khủng bố. Ngoài ra, ông Karadzic cũng sẽ đối diện với cựu thù Rasim Delic, tướng người Hồi giáo Bosnia, phải ra tòa về tội giết người, hãm hiếp, bạo lực đối với người Bosnia gốc Serbia và Croatia.

Tuy nhiên, đằng sau chấn song sắt và những ổ khóa nặng nề, dường như những xung đột sắc tộc biến mất, súng đạn nhường chỗ cho những chiếc vợt bóng bàn và những quân cờ. Chiến trường ngày nào được thay bằng nhà bếp, phòng sinh hoạt chung và phòng tập thể dục.

Các tù nhân cũ miêu tả không khí trong trại tạm giam rất yên bình. "Ở một lúc nào đó bạn nhận ra bạn chỉ là một người bình thường đang gặp khó khăn và có nhiều điểm giống như những người khác ở đây" - cựu thủ lĩnh người Kosovo gốc Albani Ramush Haradinaj cho biết. Còn Naser Oric, cựu thủ lĩnh Hồi giáo Bosnia từng bị giam ba năm tại La Haye, cho hay các tù nhân sống trong sự hòa hợp và cùng ăn mừng những ngày lễ: "Chúng tôi mời lẫn nhau. Chúng tôi - người Hồi giáo từ Bosnia và Kosovo - cùng mừng lễ với người Serbia và người Croatia. Người Croatia thì mời người Serbia, Bosnia và Albani mừng lễ Thiên Chúa giáo và người Serbia thì mời tất cả trong ngày Giáng sinh của Serbia".

Một cuộc điều tra của Thụy Sĩ sau cái chết của ông Milosevic cũng kết luận không hề có đối lập sắc tộc tại nhà tù. Báo cáo cho biết các tù nhân đều là những người lớn tuổi, phần lớn có học thức cao, có tài sản, và không hề nghĩ họ là tội phạm, bởi những điều họ làm bị coi là tội ác thì được người nước họ đánh giá là hành động anh hùng. Các nhân viên nhà tù cho biết cũng có đôi khi cãi cọ xảy ra. Tuy nhiên, phần lớn đó chỉ là những va chạm về tính cách, hoặc một ai đó khi hầu tòa cùng với người khác đã thay đổi lời khai của mình.

Trại tạm giam nằm trong tổ hợp nhà tù được canh phòng nghiêm ngặt, nằm cách tòa nhà ICTY khoảng 3km. Nó nằm ngay bên cạnh khu nghỉ mát Scheveningen bên bờ biển Bắc, cho phép tù nhân được đón gió biển mỗi khi ra ngoài trời. Đây là trại giam độc lập, được chính quyền Hà Lan xây dựng và cho Liên Hiệp Quốc thuê. Những bị cáo đầu tiên của tòa La Haye được đưa đến đây vào năm 1995. Mỗi năm, tổng chi phí của Liên Hiệp Quốc bỏ ra cho trại tạm giam này lên đến 3,3 triệu USD. Hiện tại, ngoài Karadzic còn có 37 bị cáo khác đang bị giam tại đây. Hầu hết các phạm nhân từng bị giam giữ tại đây đều là nam giới. Chỉ có bà Biljana Plavsic, cựu tổng thống Serbia tại Bosnia từ năm 1996-1998, là phụ nữ duy nhất từng bị giam tại đây.