Ông là Giám đốc chương trình đào tạo cử nhân, thạc sĩ quản trị kinh doanh của United Business Institutes (UBI) liên kết với Đại học Hoa Sen (TPHCM), Đại học Quốc gia Hà Nội và ĐHKHXH & NV TPHCM. Hiện ông đang khởi sự xây dựng chương trình hợp tác đào tạo thạc sĩ quản trị kinh doanh chuyên ngành và tiến sĩ kinh tế ứng dụng giữa Nyenrode Business University và ĐHKHXH&NV TPHCM cùng Đại học Quốc gia TPHCM.
Bên cạnh việc giảng dạy, GS còn viết sách nghiên cứu. Những tác phẩm của ông đã trở thành hiện tượng "best-seller" sách kinh tế ở VN. Bởi lẽ, kiến thức sâu rộng, cái nhìn nhân bản và khả năng diễn đạt sáng sủa của ông đã biến những khái niệm kinh tế "khó nuốt" trở nên dễ tiếp cận đối với độc giả.
Ông từng gọi Nguyễn Tuân là bậc thầy diễn tả ý niệm thương hiệu qua tuỳ bút về phở. Trong truyền thống, VN có những vùng đặc sản nổi tiếng có thể xây dựng thành thương hiệu, nhưng trên thực tế, hiếm có doanh nghiệp (DN) nào tạo dựng được thương hiệu thực sự. Xin ông giải thích vì sao ?
- Nói đến thương hiệu, là nói đến những ý tưởng làm xao động lòng người, dựa trên hai yếu tố: Giá trị vật chất và siêu vật chất. Nước ta có nhiều đặc sản, thức ngon vật lạ. Tuy nhiên, sở dĩ ta chưa đạt đến đỉnh cao về thương hiệu, là bởi những cái gọi là đặc sản của ta vẫn chưa đi vào lòng người; hay nói cách khác, người ta chưa rung động với hồn đất, hồn nước, hồn người, hồn nghề trong đó. Chẳng hạn, bưởi Năm Roi có tiếng, nhưng người ta rung động không chỉ bởi vị ngon của quả bưởi, mà còn bởi hồn quê ở vùng bưởi này - điều mình chưa đưa ra được.
Ở các nước, họ biết đề cao cái gọi là lạ, quy trình sản xuất đặc thù của từng địa phương, cùng lúc với đặc điểm lịch sử hình thành, sự bươn chải của con người làm ra đặc sản đó. Mỗi hành vi tiêu dùng là một hành vi tự sự, hành vi văn hóa, đồng thời tạo cho mình một chuyến viễn du nho nhỏ. Mình chỉ biết hàng ngon, chất lượng hiểu theo nghĩa thuần tuý kỹ thuật mà không gợi được cái làm cho người ta rung động, thì vẫn chưa đạt đến ý nghĩa của thương hiệu.
Một môi trường mà không có thương hiệu là ác mộng thực sự cho nhà sản xuất, kinh doanh lẫn người tiêu dùng. Ông từng viết như thế. Thực sự, đã có những sản phẩm, dịch vụ ban đầu ở ta đã có được danh tiếng, nhưng lại bị mai một nhanh chóng. Phải chăng, sở dĩ chúng ta thiếu tác nhân cần thiết cho việc vận hành nền kinh tế thị trường, là do một phần thiếu chiến lược xây dựng thương hiệu quốc gia gắn với thương hiệu DN và bỏ quên sức mạnh văn hoá đằng sau đó?
- Sở dĩ đâu đó có những sản phẩm đã được biết đến, đang trong giai đoạn bắt đầu tạo dựng thương hiệu mà đã bị tàn lụi, là bởi thiếu bản sắc của thương hiệu. Phở 24, chẳng hạn, là nhãn hiệu khi mới mở ra đã ghi điểm nhờ biết xoay quanh khái niệm phở - món ăn có thể gọi là "fast-food" của người VN trong suốt ngày năng động nằm trong nội hàm của 24 (24 trên 24) - một ý niệm về sự hiện đại, tiện nghi, nhanh chóng.
Ý tưởng rất hay, nhưng bị mắc sai lầm khi thực hiện, vì quá chú trọng đến mức giá 24 ngàn đồng, thay vì ghi dấu ấn tâm tưởng "sẵn sàng lối sống hiện đại, không theo mùa, làm chủ thời gian lẫn không gian", tạo ra một sự tương cảm sâu sắc với thời đại. Cộng thêm sự quản lý không đồng bộ, khách hàng bị chệch hướng, nên khi Phở 24 có thêm cơm tấm bì, lẩu, bò viên..., lại càng mất bản sắc của mình. Khác với thương hiệu café Starbucks luôn gợi lên sự rung động với hồi tưởng về những quán sách yên tĩnh và không gian thư thái. Cho nên, ta mới chỉ dừng ở mức mộng tưởng về thương hiệu mà thôi.
Mặt khác, muốn xây dựng một DN, một cơ ngơi đâu cứ phải vội vàng, mà cần thời gian. Ở ta, cung cách làm ăn kinh tế chụp giật, ăn xổi ở thì nên khó tạo giá trị lâu bền cho thương hiệu.
Ở đây, cần phân định rõ vai trò của nhà nước trong chiến lược phát triển thương hiệu quốc gia. Chủ nghĩa tư bản qua nhiều thời kỳ phát triển đã tạo dựng được một nhà nước giỏi điều hành. Tư bản không phải là chống lại nhà nước, không đòi tự do thuần tuý kiểu "cá lớn nuốt cá bé" mà điều chỉnh hệ thống vĩ mô, đường hướng, khung pháp lý tạo điều kiện cho nó phát triển lâu dài.
Ở ta thì thường có nỗi sợ "vạch áo cho người xem lưng", nên khó tạo dựng lòng tin. Có cơ chế cho DN làm ăn đàng hoàng, nhà nước điều hành sáng suốt thì người ta mới cảm nhận được nội hàm tư tưởng "Made in VN". Hơn thế nữa, hệ thống tư duy, cách sống của người Việt trong thời hội nhập quá vội vàng, chụp giật. Khi chính sách không nhất quán, sẽ dẫn đến tâm lý đầu cơ; cộng thêm một hệ thống pháp lý cũng trong trạng thái bất ổn định, thì con người trở nên bất an là điều không tránh khỏi. Hiện DN chỉ bon chen trong cơ chế mang tính máy móc, vì thế cần mở hệ thống tư duy thoáng tạo điều kiện phát huy sự năng động, sáng tạo của tác nhân kinh tế, con người..., để tạo dựng niềm tin vào tương lai.
Là giáo sư về quản trị chiến lược, tư vấn cho nhiều tập đoàn lớn ở Châu Âu, Mỹ và cũng đang tư vấn cho một số DN trong nước, xin ông cho biết điều mấu chốt để xây nền tảng của một DN là gì?
- Trong quản trị chiến lược, quản lý tâm lý văn hóa tiêu dùng là một nền tảng của việc quản lý thương hiệu. Gần ba thập niên trước, lúc mới vào nghề, tôi tham gia xây dựng sự nổi tiếng của DN với mục đích chỉ là bán được hàng. Khi đã có tiếng tăm trong giới học thuật, thì từ chối những dự án trên, mà xây dựng thương hiệu từ chính tầm nhìn của DN, từ những giá trị mà họ tôn trọng, từ sứ mệnh của họ. Thương hiệu như đã nói, là sự rung động, là cái hồn, bản sắc DN và cả nhân cách lẫn nhân phẩm của doanh nhân. Chỉ những DN có định hướng nhìn phát xuất thực sự từ cái lõi nhân sinh đó thì tôi mới hợp tác tư vấn.
Nói rộng hơn, nền tảng của kinh tế theo quan niệm của ông không đơn thuần là lợi nhuận, mà còn vì nhân sinh?
- Bản thân kinh tế học có triết lý của nó. Tìm kiếm triết lý vì nhân sinh là cách tối ưu nhất để cung và cầu gặp nhau một cách vững bền. Con người có một đời sống kinh tế xã hội ổn định và bản thân họ thấy hạnh phúc mới là điều quan trọng nhất. Cha ông xưa có câu: "Kinh bang tế thế" cũng không ra ngoài ý nghĩa đó. Trước đây, chủ nghĩa tư bản sơ khai chỉ nghĩ rằng kinh tế là lợi nhuận và tiền. Tính nhân văn bị mất đi. Không riêng gì kinh tế, giáo dục nếu không mang triết lý này, không có tầm nhìn thì sẽ lạc hướng.
Cụ thể, sự lạc hướng trong giáo dục ở ta hiện nay là....
- Ngay ở cách phân chia theo ngành cũng rất kỳ lạ, chưa có nước nào phát triển mà tổ chức đại học lại tách ra từng ngành riêng lẻ như: Tài chính, ngân hàng, nông nghiệp, lâm nghiệp... Thậm chí tách rời khoa học xã hội và nhân văn ra khỏi các ngành khác như ở ta. Mục đích giáo dục phải là hiểu con người như một chỉnh thể và làm sao nâng tầm tính chủ thể của nó, chứ không thể cắt chia kiến thức thành những đơn vị biệt lập như thế để "nhồi nhét". ĐH Marketing là ĐH gì?
Còn một điều vô lý nữa là lẽ ra nên tổ chức du học tại chỗ cho đối tượng đại học và sau đại học, thì người ta lại tổ chức các trường quốc tế từ mẫu giáo đến trung học. Đó là độ tuổi hình thành nhân cách và nền tảng văn hóa, nếu không cẩn thận, chúng ta sẽ để một lớp trẻ lạc mất ngôn ngữ và truyền thống; và khi đó, giáo dục sẽ cõng thêm nhiều vấn đề khác mà không giải quyết triệt để được mâu thuẫn hiện hành nội tại. Khi thiếu đi triết lý và tính nhân văn thì cách làm giáo dục sẽ vẫn manh mún, sơ sài và đầy tính "cát cứ"!
Dưới góc độ xã hội học, ông có thể nhận xét về khuynh hướng tiêu dùng xa xỉ trong xã hội ta hiện nay?
- Con người ta không ai sống được mãi với ảo vọng. Tôi chỉ hy vọng, khủng hoảng kinh tế diễn ra sớm như lúc này là điều may, ở chỗ, sự xô bồ tiêu dùng theo ý nghĩa tha hóa bản thân sớm được nhận thức. Bởi đơn giản, nợ chồng chất thì tương lai mờ mịt.
Cuộc khủng hoảng kinh tế như ông nói, diễn ra sớm và liệu có cách nào để vượt qua, hay rẽ sang hướng khác?
- Khi có tín hiệu thức tỉnh, nó buộc người ta tư duy lại. Thế nên mới có chính sách các tập đoàn NN chỉ được đầu tư ra ngoài ngành giới hạn 30% (mặc dù tỷ lệ 30/70 vẫn còn là một tính toán cơ học!). Hãy chủ động tạo thêm sự tỉnh thức. Trình độ quản lý của ta, khi ý thức được sự yếu kém của mình, người ta sẽ tìm cách thay đổi. Không nên quá hoảng hốt, tìm quá nhiều thầy mà nên cân nhắc chín chắn trong tổ chức quản lý tài chính, kinh tế, tiền tệ nói chung. Từ đó, DN tư nhân cũng dần dần nhận ra nên sửa đổi phong thái kinh doanh, đầu tư để có được suy nghĩ rằng quản lý kinh doanh DN khác với đi buôn.
Trong đó, vai trò của nhà nước phải được chỉnh đốn lại thông qua cách dùng người thực tài cùng những cơ chế rõ ràng minh bạch.
Nếu nhìn thẳng vào sự thật, bản chất của thị trường chứng khoán (TTCK) trong cái nhìn của tư bản là nỗi sợ và lòng tham. Chính sách của TTCK tư bản chứng minh: Mọi cuộc khủng hoảng bị tìm cách để khuếch đại, làm cho bùng phát là do "tâm lý đám đông". Vai trò của nhà nước là tạo nền móng kiến thức cho một TTCK, và để cho nó tự nhiên hoạt động trong một xã hội mà nhận thức kinh tế song hành với ý thức công dân.
Lạm phát ở VN sẽ diễn biến ra sao? Liệu có kết thúc sớm hay không theo ông?
- Có lạm phát nào mà không kết thúc? Vấn đề cơ bản không phải là kết thúc sớm hay muộn, mà chính là để khủng hoảng không tiếp tục xảy ra trong tương lai như đã xảy ra. Do vậy, nhất thiết phải thay đổi triệt để hệ thống tư duy tổ chức phổ cập hiện nay về kinh tế, xã hội và chức năng của nhà nước đồng thời với chính vai trò của người công dân...
Do đâu mà ông có được lối phân tích thấu đáo và đậm tính nhân văn trong các tác phẩm của mình?
- Khi du học, để lấy bằng cử nhân đầu tiên, tôi đã phải làm 13 công việc để kiếm sống và học. Vì thế, tôi biết giá trị của lao động, của mồ hôi, giá trị của hy vọng về tương lai. Chiều kích nhân sinh trong hành vi của mỗi một con người là nền tảng cấu thành nhân tính và nhân cách của chính nó.
Xin cảm ơn giáo sư.
