J22 là mật danh của Phòng tình báo Bộ Tham mưu B2 thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.
Theo chỉ thị của Bộ Tham mưu B2, vào tháng 10 năm 1974, J22 phải rút cán bộ, chiến sĩ của mình làm nòng cốt thành lập một Lữ đoàn đặc công biệt động cho hoạt động chiến lược khi thời cơ đến. Phòng Quân lực cho phiên hiệu là Lữ đoàn 316 để nghi binh, chỉ huy lữ đoàn cho đến chỉ huy các tiểu đoàn (gọi tắt là các Z) đều là cán bộ thuộc Phòng tình báo Miền. Như đồng chí Nguyễn Thanh Tùng, Phó phòng J22 được chỉ định làm Lữ đoàn trưởng, đồng chí Mười Khánh, một cán bộ lão thành của tình báo làm Chánh ủy (về sau khi tiến đánh Sài Gòn thì tôi thay). Chỉ huy các cánh, các Z đều là cán bộ Phòng tình báo như chỉ huy cánh Đông thì đồng chí Nguyễn Văn Bản tức Tư Thanh trung tá phó phòng, đồng chí Tống Viết Dương tức Năm Vân - nguyên Cụm trưởng Cụm tình báo A.24. Những trận đánh tiêu biểu của lữ đoàn như trận đánh chiếm cầu Rạch Chiếc (trên xa lộ Hà Nội hiện nay) từ khuya ngày 27.4.1975 và giữ cầu cho đến khi cánh đại quân có xe tăng đi qua lúc 10 giờ sáng ngày 30.4 tiến vào chiếm Dinh Độc Lập bắt giữ toàn bộ nội các Tổng thống Dương Văn Minh là do đơn vị Z23 mà người chỉ huy là đồng chí Bảy Ân - một đại úy của J22. Để giữ cầu trong những ngày ấy (từ 27 đến 30.4) Z23 phải chấp nhận thương vong đến 50 đồng chí. Hay như trận đánh chiếm cơ quan Tổng tham mưu quân đội Sài Gòn lúc 9 giờ 30 sáng làm rối loạn sự chỉ huy của địch trước khi đại quân đến là do đơn vị Z28 mà người chỉ huy là đồng chí Lê Văn Nghi tức Bảy Vĩnh, nguyên là Cụm trưởng Cụm tình báo H.67 đơn vị anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
Đó là sơ lược những chiến công tiêu biểu của Lữ đoàn đặc công biệt động 316, đơn vị hành động của J22 góp phần vào thắng lợi của Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.
Còn đồng chí Sáu Trí (tức Thiếu tướng Nguyễn Đức Trí, nguyên thủ trưởng J22) từ ngày được phái vào Sài Gòn thì ở nhà đồng chí Ba Lễ, một cán bộ điệp báo thuộc Cụm tình báo A20. Lúc ấy đồng chí Ba Lễ đang là một nghị sĩ trong quốc hội Sài Gòn. Sáng 30.4.1975 đại quân ta từ 5 hướng áp sát Sài Gòn. Chính quyền Dương Văn Minh lúng túng tìm cách đối phó. Có sự tranh luận gay gắt giữa 2 phái chủ chiến và chủ hòa trong nội các. Được thông tin của anh Ba Lễ và anh Tô Văn Cang, một cơ sở tình báo có uy tín trong phái chủ hòa, Tổng thống Dương Văn Minh biết được sự có mặt của anh Sáu Trí trong Sài Gòn, mà họ cho là một cán bộ có tầm cỡ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng, liền cử 2 người đến nhà anh Ba Lễ gặp anh Sáu Trí hỏi ý kiến xin lập chính phủ liên hiệp 3 thành phần. Anh Sáu Trí trả lời: đến nước này chỉ có đầu hàng vô điều kiện là sáng suốt nhất. Trong giờ phút đầy biến động ấy, anh Sáu Trí, anh Ba Lễ, anh Tô Văn Cang cùng đi trên một ô tô vào Dinh Độc Lập với ý định tiếp tục khuyến dụ Tổng thống Dương Văn Minh đầu hàng. Đang nói chuyện thì xe tăng quân ta (thuộc Lữ đoàn 203) cán sập cửa Dinh Độc Lập hùng dũng tiến vào. Một tổ chiến sĩ xông vào phòng nội các Dương Văn Minh đang họp. Các mũi súng tiểu liên AK chĩa thẳng vào người tổng thống và các bộ trưởng. Họ đứng dậy, đưa 2 tay lên khỏi đầu. Một chiến sĩ quát: Tất cả quỳ xuống! Thấy chiến sĩ ta quá đà, anh Sáu Trí mới lên tiếng: Các đồng chí nên chấp hành đúng chánh sách tù, hàng binh của Mặt trận. Người chiến sĩ trừng mắt: Ông là ai mà dám nói chánh sách với chúng tôi? Anh Sáu Trí ôn tồn đáp: Tôi là cán bộ thuộc Bộ Tham mưu B2, chỉ yêu cầu các đồng chí chấp hành đúng chánh sách tù hàng binh của Mặt trận, đừng để xảy ra việc đáng tiếc. Người ta cũng đã đầu hàng rồi.
Lúc này thì cánh cửa được mở rộng, Ban Chỉ huy Lữ đoàn xe tăng bước vào. Qua phút ngạc nhiên, chừng đã nhận ra nhau, Lữ đoàn trưởng tiến đến thân mật bắt tay anh Sáu Trí và nói vui: Ở đâu cũng gặp thằng tình báo này! Thì ra Lữ đoàn trưởng đã cùng dự khóa học với anh Sáu Trí ở Học viện Quân sự ngoài Hà Nội, nay bất ngờ gặp lại nhau trong phòng họp nội các ngụy tại Sài Gòn ! Thắc mắc của anh lính trẻ được giải tỏa. Con người mặc thường phục đứng cùng với bọn ngụy cao cấp kia là một sĩ quan tình báo đã từng dự khóa học với Lữ đoàn trưởng mình. Điều trùng hợp khó tin nhưng là chuyện thật!
Ban chỉ huy Lữ đoàn xe tăng điều động xe chở Tổng thống Dương Văn Minh cùng đi đến Đài phát thanh Sài Gòn để đọc lời tuyên bố đầu hàng vô điều kiện, còn anh Sáu Trí được phân công thảo “Quân lịnh số 1” nhằm ổn định tình hình.
Từ ngày 30.4 ấy về sau, trước khi trở về là một cán bộ của Cục 12. Tổng cục II Bộ Quốc phòng, anh Sáu Trí tiếp tục làm việc trong Ủy ban Quân quản TP.HCM do Thượng tướng Trần Văn Trà làm Chủ tịch và Thiếu tướng Trần Văn Danh làm Phó chủ tịch. Xin được nói thêm: đồng chí Trần Văn Danh lúc đó là Phó tham mưu trưởng Bộ Tư lệnh B2 chuyên chỉ đạo tình báo, biệt động, đặc công.
Với thành tích đóng góp vào thắng lợi cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc, năm 2000 J22 được Nhà nước phong tặng danh hiệu Đơn vị anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Trong J22 có 2 cụm tình báo được phong đơn vị anh hùng là Cụm H.63 và Cụm H.67. Về cá nhân có 16 cán bộ chiến sĩ thuộc J22 được phong tặng danh hiệu anh hùng.t
Ngày 22.3.2008
(*) Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, nguyên Phó chánh ủy J22
