Thí sinh tại TP.HCM trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2008 - Ảnh: Hà Ánh

Từ bệnh thành tích đến sốc

Trong năm 2006 - thi "kiểu cũ" - thì chiếm vị trí 3 thứ hạng đầu với kết quả tốt nghiệp cao trên 95% là đồng bằng sông Hồng (ĐBSH), Bắc Trung Bộ và Đông Bắc Bắc Bộ, các vùng khác cũng đều có tỷ lệ  "đẹp", thấp nhất là ĐBSCL cũng đạt đến 85,79%. Từ năm 2006 trở về trước, báo cáo của UBND các tỉnh, thành vẫn thường căn cứ vào các con số đẹp này để chứng minh cho thành tích nâng cao chất lượng giáo dục, thường là theo công thức năm sau cao hơn năm trước, cao mãi cho tới khi đạt mức tốt nghiệp chót vót trên 99% vào năm 2006 (có 6 tỉnh thành - 5 ở ĐBSH và 1 ở Đông Bắc đạt đỉnh này theo trang web của Bộ).  

Nhưng đến năm 2007, chuyển sang thi theo "kiểu mới" thì cả 8 vùng đều có kết quả tốt nghiệp thấp hơn năm 2006. Tỷ lệ tốt nghiệp toàn quốc giảm đến 27,26%. Rõ ràng là khi sự nghiêm túc trong kỳ thi được nâng lên thì kết quả tốt nghiệp lại đi xuống. Điều này chứng tỏ bệnh thành tích, tiêu cực trong thi cử đã bóp méo kết quả thi nhiều năm trước đây nhưng chưa được lên án kịp thời. Tùy mức độ ham thành tích và chịu "sống chung với tiêu cực" trong thi cử mà kết quả thi của từng địa phương được tô vẽ thêm nhiều hay ít. Bị sốc nặng nhất là Tây Bắc, giảm đến 78,17% và Đông Bắc giảm 46,78%. 

Năm 2006 cuộc đấu tranh chống bệnh thành tích, chống tiêu cực trong thi cử chưa được triển khai mạnh mẽ và chưa áp dụng thi trắc nghiệm, còn năm 2007 và 2008 thì hai kỳ thi được đã bước đầu áp dụng kiểu thi trắc nghiệm, đồng thời cả xã hội nhìn vào xem ngành giáo dục các tỉnh thực hiện cuộc vận động "2 không" có nghiêm túc như mong đợi không.

Nhìn chung, bị sốc nhiều nhất là 4 vùng: Bắc Trung Bộ,  ĐBSH, Đông Bắc và Tây Bắc. 4 vùng phía Nam bị ảnh hưởng nhẹ hơn. Vùng ĐBSCL còn có bước nhảy thần kỳ từ đứng cuối trong 8 vùng về  kết quả thi tốt nghiệp 2006 trở thành đứng thứ ba trong 8 vùng, chỉ sau Đông Nam Bộ và ĐBSH. Tuy nhiên  xét theo tiêu chí số học sinh tốt nghiệp THPT 2008 trên 1 vạn dân thì vùng ĐBSCL nói riêng và Nam Bộ nói chung vẫn rất thấp so với ĐBSH và hầu hết vùng khác trong nước;  Đông Nam Bộ còn thua cả Tây Nguyên và chỉ đứng trên có ĐBSCL và Tây Bắc;  ĐBSCL thì đứng chót bảng!

Điều này cho thấy mức phát triển về giáo dục của toàn Nam Bộ xét theo tiêu chí tốt nghiệp THPT trên vạn dân là rất thấp! Cần tìm ra nguyên nhân chủ quan và khách quan của tình trạng đáng báo động này. Thiết nghĩ khắc phục tình trạng này không chỉ là trách nhiệm của ngành giáo dục.

...Và gượng dậy mạnh mẽ

Qua kỳ thi năm 2008, 4 vùng bị sốc nặng trong kỳ thi năm 2007 đã "gượng dậy" mạnh mẽ. Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Trung Bộ, ĐBSH đã lần lượt tăng được 46,21; 21,2; 14,23; 7,62%. Trong khi đó 4 vùng phía Nam đều nhích lên không quá 5%. Khoảng cách về tỷ lệ tốt nghiệp giữa 8 vùng năm 2008 giảm nhiều so với năm 2007 nhưng vẫn còn khá cao, từ chênh lệch 67,19% còn 26,7%.

Điều quan trọng là nhà quản lý giáo dục cần tỉnh táo phân tích nguyên nhân tiến bộ vượt bậc chỉ sau mỗi một năm học này là từ đâu, do cải tiến chất lượng giảng dạy, do siết chặt chất lượng cho lên lớp và cho dự thi hay là do biết rút kinh nghiệm từ kỳ thi 2007 mà tìm ra cách đối phó mới trong kỳ thi 2008. Nếu lý do thứ ba là chính thì sẽ là điều đáng buồn cho xã hội.

Có thể việc Bộ GD-ĐT quyết định chưa nhập hai kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học năm 2009 theo như lộ trình đã dự kiến cũng là xuất phát từ chỗ chưa thật an tâm về tính nghiêm túc đồng đều trong tổ chức thi tốt nghiệp giữa các tỉnh? Chỉ ra được nguyên nhân thật sự của sự cải thiện vượt bậc thành tích thi tốt nghiệp 2008 của nhiều tỉnh, thành sẽ giúp ngành giáo dục cả nước sớm rút ra được những bài học bổ ích cho trước mắt và lâu dài.

Nhận định về sự phân cực

Xét về tỷ lệ học sinh tốt nghiệp loại khá và giỏi trong 3 kỳ thi trên, có thể rút ra nhận định: Việc hai vùng Đông Nam Bộ và ĐBSH đứng trong tốp 3 này không có gì ngạc nhiên - thứ hạng của Đông Nam Bộ lần lượt qua 3 kỳ thi là (2, 1, 1) còn ĐBSH lần lượt là (1, 3, 2).

Gây bất ngờ nhất là qua 3 kỳ thi, tỷ lệ học sinh tốt nghiệp khá và giỏi của ĐBSCL luôn ở vị trí 3 vùng dẫn đầu trong 8 vùng cả nước - các kỳ thi 2006, 2007, 2008 lần lượt là  thứ (3, 2, 3). Thậm chí năm đầu tiên thi theo kiểu mới, vùng này còn đứng trên cả vùng nổi tiếng là đất học như ĐBSH. 

Xét riêng 5 thành phố trực thuộc Trung ương thì việc thay đổi cách thức thi cử không làm ảnh hưởng quá nặng nề đến kết quả lâu nay. Yếu tố nào khiến cho có sự khác biệt này so với các tỉnh khác: trình độ quản lý, trình độ giáo viên, cơ sở vật chất tốt hơn hay là gì nữa? Hai thành phố bị ảnh hưởng nặng nhất là Hải Phòng và Đà Nẵng cũng chỉ bị giảm không quá 23% (dưới mức giảm trung bình của toàn quốc). Thậm chí, TP.HCM còn lội ngược dòng, từ đứng thứ 24 trong toàn quốc về tỷ lệ tốt nghiệp năm 2006 vươn lên thành đứng đầu cả nước trong kỳ thi 2007 mặc dù tỷ lệ tốt nghiệp cũng bị giảm rất nhẹ là 0,94%; trong kỳ thi 2008 tỷ lệ tốt nghiệp cũng giảm nhẹ thêm 1,86% nhưng TP.HCM vẫn đứng đầu trong 5 tỉnh thành và đứng thứ 2 trong 64 tỉnh thành (vị trí thứ nhất về tay Nam Định).

Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp khá và giỏi của TP.HCM trong cả 3 kỳ thi đều đứng đầu trong 5 thành phố và cũng không bị biến động mạnh khi thay đổi kiểu thi như tại các thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng.

Sẽ rất bổ ích nếu trong kỳ họp triển khai nhiệm vụ năm học mới 2008-2009, các nhận định về 3 kỳ thi tốt nghiệp THPT được đem ra mổ xẻ đến nơi đến chốn, giúp cho lãnh đạo Bộ và lãnh đạo giáo dục từng địa phương rút ra được những bài học lâu dài trong quản lý. Ta nói nhiều về bất bình đẳng xã hội nhưng chỉ mới chú trọng vào sự phân cực giàu nghèo trong dân cư, đã đến lúc nhìn thật kỹ về sự phân cực trong giáo dục để khắc phục.